punjab patwari gk

ਵਾਯੂਮੰਡਲ 

ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉਪਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਵਾਯੂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੁਰੂਤਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਸ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਸ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। 

ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਦੀ ਸਰਚੰਨਾ 

ਵਾਯੂ ਦਾ ਸੰਘਟਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਲਗਭਗ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ। ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਰਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਪਰਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਪਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਹਿਰੀਆਂ ਪੇਟੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੌਰਮੰਡਲ, ਸਮਤਾਪ ਮੰਡਲ, ਮੱਧ ਮੰਡਲ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਮੰਡਲ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪਰਤਾਂ ਹਨ। ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਰੂਪਾਂ ਸਮ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਮ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਮ ਮੰਡਲ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰਚੰਨਾ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਸਮ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਸੋਮ ਮੰਡਲ, ਸਮਤਾਪ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਡਲ ਦੇ ਭਾਗ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਉਪ ਸਥਿਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਸੋਭ ਮੰਡਲ 

- ਇਸ ਪਰਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਉਪਰ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਜੀਵਨ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਗੈਸਾਂ ਹਨ। ਧਰਾਤਲ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਧਰੁਵ ਉਤੇ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਵਿਸਵਤ ਰੇਖਾ ਉਤੇ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਸੋਭ ਮੰਡਲ  ਵਿਚ ਧੂੜ ਕਣ ਜਲਵਾਸ਼ਪ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗੈਸਾਂ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਮੌਸਮ ਸਬੰਧੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ  ਸਵਹਨ , ਬੱਦਲ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਦਿ ਇਸ ਪਰਤ ਤੇ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ। 

- ਇਸ ਪਰਤ ਵਿਚ ਉਚਾਈ ਵਿਚ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਣਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇyਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਪਰਤ ਵਿਚ ਉਚਾਈ ਵਿਚ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਤਾਪਮਾਨ 10 ਡਿਗਰੀ ਸੈਂਟੀਗ੍ਰੇਡ 165 ਸੀ ਜਾਂ 65 ਡਿਗਰੀ ਸੈਂਟੀਗ੍ਰੇਡ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤਾਪਗ੍ਰਾਮ ਦੂਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਪਗ੍ਰਾਮ ਦੌਰੀ ਇਸ ਪਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਧਾਰਨ ਸੋਭ ਮੰਡਲ ਦੀ ਉਪਰੀ ਸੀਮਾ ਸੋਭਾ ਸੀਮਾ ਉਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 0 ਡਿਗਰੀ ਸੈਂਟੀਗ੍ਰੇਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ ਦਰ ਕੇਵਲ ਉਚਾਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਕਸ਼ਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਰ ਉਚੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੇ ਧਰਾਤਲ ਉਪਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੇ ਧਰਾਤਲ ਉਪਰ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

- ਸਮਤਾਪ ਮੰਡਲ 

ਸਮਤਾਪ ਮੰਡਲ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਰਤ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਸੋਭ ਮੰਡਲ ਦੇ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਸ਼ੈਤਿਜ਼ ਵਿਤਰਣ ਦਾ ਇਕ ਸਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀ ਇਕ ਪਰਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ ਧਰਾਤਲ ਤਾਪਮਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀ ਜਿਆਦਾ ਉਂਜੋਨ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੈਰਾਵੈਂਗਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਖਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਸਦਕਾ ਇਸ ਪਰਤ ਵਿਚ ਉਚਾਈ ਜਿਆਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਧੂੜਕਣਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਉਪਯੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਟੋਟਪਾਜ ਪਰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਮੱਧ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੈਰਾਵੈਂਗਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸੋਖਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਉਚਾਈ ਜਿਆਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਤਾਪ ਮੰਡਲ ਦੇ ਉਪਰੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਉਂਜੋyਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਜ਼ੋਨ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਉਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਮੱਧ ਮੰਡਲ 

ਮੱਧ ਮੰਡਲ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਟੋਟੋਪਾਜ਼ ਦੇ ਉਪਰ 80 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਸੋਭ ਮੰਡਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਉਚਾਈ ਜਿਆਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਤ ਦੇ ਉਪਰੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਤਾਪਮਾਨ ਇਸ ਆਧਾਰ ਉਤੇ 0 ਤੋਂ 100 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀਅ ਠੰਡੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪਰਤ ਹੈ। ਮੱਧ ਮੰਡਲ ਦੇ ਉਪਰੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਅਣਿਵਿਕ ਅਤੇ ਅਪਘਟਿਕ ਰੂਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੋਸ਼ਮਿਕ ਵਿਕਿਰਣ ਦੇ ਅਵਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਪਰੀ ਸੀਮਾ ਸੇਮੋਪਾਜ ਇਸ ਨੂੰ ਅਣਨਮੰਡਲ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। 

ਤਾਪਮੰਡਲ , ਚੁੰਬਕੀ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਮੰਡਲ 

ਇਹ ਪਰਤਾਂ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰੀ ਪਰਤਾਂ ਹਨ। 85 ਤੋਂ 400 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਤਾਪਮੰਡਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਤ ਵਿਚ ਉਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

punjab patwari,punjab gk,punjab patwari gk,punjab patwari exam preparation,punjab patwari agriculture,punjab static gk,punjab patwari gk notes,punjab gk for patwari,punjab patwari exam,punjab gk mcq,punjab patwari syllabus,punjab patwari gk mcq,punjab patwari gk 2020,punjab patwari gk 2021,gk of punjab,punjab patwari gk classes,punjab patwari 2020,punjab patwari gk questions,punjab gk for pcs,patwari gk,punjab patwari classes,punjab patwari computer,punjab patwari exam prepration